Cicero muydu, Seneca mı?
Gerçekten hatırlamıyorum.
“Daha fazla yasa, daha az adalet sağlar” diye aklımda kalan, pek sevdiğim bir cümle var.
Adaletin aslında oldukça sade bir yöntemi vardır.
Kevin Spacey’nin başrolünü oynadığı K-PAX filminde ; Spacey, K-PAX adlı bir gezegenden geldiğini söyleyen Prot’u canlandırır. Dünyalılar onu anlamaya çalışırken o da bizim yaşayışımıza, alışkanlıklarımıza, doğrularımıza ve yanlışlarımıza bakar.
Bir sahnede psikiyatristi, onun yaşadığı gezegendeki toplumsal düzeni sorar. Konuşma yasalara gelir. Prot, orada yasaların ve avukatların bulunmadığını söyler. Doktorun aklına hemen şu soru takılır: Öyleyse doğruyla yanlışı nasıl ayırt ediyorsunuz?
Prot’un cevabı son derece basittir: “Evrendeki her varlık doğruyla yanlışı bilir, Mark.”
Bu sahneyi düşündükçe kendime şunu soruyorum: Biz gerçekten doğruyla yanlışı ayırt edemediğimiz için mi bunca açıklamaya ihtiyaç duyuyoruz? Yoksa çoğu zaman bildiğimiz bir yanlışı, işimize geldiği için tartışmaya mı açıyoruz?
Çünkü insan kendi hakkı yenildiğinde meseleyi pek çabuk anlıyor. Aynı şeyi başkasına yaptığında ise şartlardan, niyetlerden, mecburiyetlerden söz etmeye başlıyor. Kendisine yapılanı tek cümleyle anlatabiliyor; kendi yaptığını açıklamak için sayfalar gerekiyor.
Adaletsizlikten söz edildiğinde aklıma Yavuz Sultan Selim ile babası arasında yaşananların gelmesi de bundan belki. Derler ki Allah Azze ve Celle, Yavuz’un canını, babasını öldürttüğü yerde almıştır. Bu rivayeti her hatırlayışımda aynı şeyi düşünüyorum: İnsan ne kadar güçlü, ne kadar sevilen, ne kadar büyük işler başarmış biri olursa olsun, yaptığı haksızlık bunların arasında kaybolmuyor.
Sonra Yavuz’un İslâm’a hizmetlerini ve kendisine nasip olduğu düşünülen halifelik şerefini hatırlıyorum. Hangi hadisenin ilahi hükümde neye karşılık geldiğini bilemem. Ama bu hayat üzerine düşünürken adaletin o sade yöntemine dönüyorum: Hesabını sorarken hakkını yemez; hakkını verirken de yaptığın haksızlıkları unutmaz.
Biz ise bir insanın hem hakkını teslim edip hem haksızlığını söylemekte zorlanıyoruz. Dostumuzun kusurunu görmek ihanet, düşmanımızın hakkını vermek yenilgi gibi geliyor. Sevdiğimizi savunurken incittiği insanı unutuyor, sevmediğimizi yargılarken verdiği emeği siliyoruz.
Oysa aynı ömrün içinde hem karşılığı verilecek bir emek hem de hesabı sorulacak bir haksızlık bulunabiliyor. Birini kabul etmek, ötekini inkâr etmeyi gerektirmiyor.
Belki de insanı en çok bu rahatsız ediyor: Haklı olduğu bir meselede bile haksızlık yapabileceğini kabul etmek. Bir zamanlar mağdur olmuş olmanın, sonradan yaptıklarını kendiliğinden meşru kılmadığını görmek. İyiliğinin yanında duran kötülüğün de kendisine ait olduğunu söyleyebilmek.
İlahi adalet üzerine düşünmek, beni biraz da bu yüzden kendi hesabıma döndürüyor. Çünkü ben yaptığım iyiliklerin unutulmasını istemiyorum; fakat incittiğim insanların da benim iyiliklerimle teselli bulmak zorunda olmadığını kabul etmem gerekiyor.
Birine verdiğim emek, başka birinden esirgediğim hakkın yerine geçmiyor.
Ey Allah’ım… Hiçbir iyiliğin kaybolmadığına inanmak içimi ferahlatıyor. Hiçbir haksızlığın unutulmadığına inanmak ise beni kendi davranışlarım üzerinde durmaya zorluyor. İnsan, bu inancın huzurunu isterken sorumluluğunu da taşımalı.
Bir insanın hayatında hem hesabı sorulacak bir haksızlığın hem de teslim edilecek bir hakkın bulunabilmesi karşısında insan şaşırıp hayrete düşüyor. Fakat birini yargılarken, daha doğrusu onunla dostluk yahut düşmanlık kurarken, bu hayretin gerektirdiği ağırbaşlılıkla düşünmüyoruz çoğu zaman. İlişkimiz de bakışımız da tek taraflı oluyor. Dost bildiğimizin hakkını teslim etmekte cömert, haksızlığını görmekte isteksiz davranıyoruz. Düşman bildiğimizin ise haksızlığını dilimizden düşürmezken hakkını teslim etmeyi kendimize yediremiyoruz.
Sanki bir kusurunu kabul etsek dostumuza ihanet etmiş,
bir meziyetini söylesek düşmanımıza yenilmiş olacağız.
Mustafa Ulvi Coşkun
12.11.2026
İstanbul
